Srpski vojnici i njihove porodice sredinom 18. veka naseljavali su južno pograničje Ruskog carstva. Tako su nastale Nova Srbija i Slavenosrbija — dve oblasti čija imena čuvaju trag tih seoba.
Piše: Zana Wolf | SEVERINFO
Obe oblasti bile su vojne i upravne jedinice Ruskog carstva. Srpska imena dobile su po doseljeničkim vojnim zajednicama koje su učestvovale u njihovom osnivanju. Ipak, ovo nisu bile samostalne srpske republike, niti je njihovo stanovništvo bilo isključivo srpsko. Ono što privlači naročitu pažnju danas je možda Slavenosrbija, jer se ova oblast koju su osnovali srpski graničari nalazi na teritoriji današnjeg Donbasa. Od sudbine se pobeći ne može-srbi su čini se karmički vezani sa raznim krajinama, pokrajinama i u-krajinama.
Nova Srbija, nova služba i ime stare postojbine
Nova Srbija osnovana je 1752. godine, za vreme carice Jelisavete Petrovne. Prostirala se između Sinjuhe i Dnjepra, uglavnom na području današnje Kirovogradske oblasti u središnjoj Ukrajini.
Među njenim ključnim osnivačima bio je oficir Jovan Horvat, koji je predvodio doseljavanje srpskih vojnika iz Habzburške monarhije, jer su Ruske vlasti želele su iskusne i časne graničare za odbranu južnog pograničja i učvršćivanje carske vlasti.
Naziv „Nova Srbija“ povezivao je novu oblast službe i naseljavanje doseljenika srpskog porekla. To nije značilo da je Srbija kao država prenela vlast na tu teritoriju, upravu je uspostavilo Rusko carstvo.
Vojna središta bila su Novomirgorod i Krilov, na području današnjeg Svitlovodska. Pored Srba, doseljavali su se i drugi pravoslavni narodi. U istoriji oblasti važno mesto imali su i lokalni ukrajinski stanovnici i zaporoški kozaci. Osnivanje nove vojne uprave pratili su sporovi oko zemlje i odnosa sa postojećim zajednicama. [1]
Slavenosrbija: srpski graničari u Donbasu
Slavenosrbija osnovana je 1753. godine, istočnije od Nove Srbije. Nalazila se južno od Severskog Donjeca, između reka Bahmutke i Luganja, na delovima današnjih Donjecke i Luganske oblasti. Upravno središte bio je Bahmut.
Doseljenike su predvodili oficiri Jovan Šević i Rajko Preradović. Srbi su organizovani u dva vojna puka, a oblast je imala zadatak da štiti južne granice carstva i podrži naseljavanje pograničja.
Ime Slavenosrbija, u literaturi zapisivano i kao Slavjanoserbija, vezivalo je slovensko-srpsku oznaku za ovu vojnu koloniju. Kao i u Novoj Srbiji, naziv nije predstavljao popis svih stanovnika. Tu su živeli i Ukrajinci i pripadnici drugih naroda.Obe oblasti ukinute su 1764. godine i uključene u novu carsku upravnu organizaciju. [1, 2]
Sredinom 18. veka nije postojala nezavisna Ukrajina sa današnjim granicama i državnim uređenjem. Prostori koji danas pripadaju Ukrajini nalazili su se pod različitim vlastima, te se ne može cela današnja teritorija preslikati na jednu tadašnju državu.
Ipak, postojala je ukrajinska kozačka politička tradicija i Hetmanat, nastao posle ustanka Bohdana Hmeljnickog 1648. godine. U vreme osnivanja Nove Srbije i Slavenosrbije, Hetmanat na levoj obali Dnjepra bio je pod ruskom vrhovnom vlašću, uz sopstvene ustanove i sve ograničeniju autonomiju.
Ruske vlasti ukinule su funkciju hetmana 1764. godine, a preostale posebne upravne ustanove uklanjane su narednih godina. Hetmanat nije obuhvatao čitavu današnju Ukrajinu i ne treba ga poistovećivati sa dve srpske vojne oblasti. [3]
Današnja nezavisna ukrajinska država tada nije postojala, ali ukrajinske zemlje, stanovništvo i kozačke političke ustanove jesu. Odsustvo savremene državne forme ne znači odsustvo istorije.
Srpska imena kao svedočanstvo seoba
Nova Srbija i Slavenosrbija predstavljaju važnu epizodu srpske istorije van Balkana. One istovremeno pripadaju istoriji ukrajinskih zemalja i istoriji širenja Ruskog carstva.
Njihova imena čuvaju trag srpskih doseljenika. Njihovo poreklo i položaj, međutim, moraju se tumačiti u okolnostima 18. veka: kroz vojnu službu, carske odluke, migracije i odnose sa lokalnim stanovništvom.
Nova Srbija i Slavenosrbija ostaju svedočanstvo jednog vremena u kojem su srpski graničari, daleko od stare postojbine, gradili novi život, ali istovremeno nastavili svoju vojničku službu na granicama Ruske imperije. Njihova istorija zaslužuje da bude poznata i proučavana — jer njihova istorija je i naša istorija.
Ono što, naravno, ne bih mogla da tvrdim kao istorijski dokazanu činjenicu, ali bih se usudila da postavim kao pitanje jeste: gde su danas potomci tih srpskih graničara?
Teško mi je da ih zamislim u bataljonima poput Azova, kako se klanjaju paganskim božanstvima ili svoja tela prekrivaju nacističkom ikonografijom.
To je, naravno, autorska opaska, a ne genealoški dokaz. Ali istorijska nit porodica koje su iz srpskih krajeva stigle u Rusiju vodi nas u sasvim drugom pravcu.
Dobar primer je porodica Preradović, odnosno Depreradović.
Kako se navodi u biografskim podacima o Rajku Preradoviću, on je ukazom od 23. maja 1753. godine u Rusiji postao general-major. Visoke činove kasnije su nosili i njegovi potomci: njegov sin Ivan bio je general-major, sin Georgije takođe general-major, a sin Aleksej brigadir.
Vojnička tradicija nastavila se i u narednim generacijama. Unuk Nikolaj Ivanovič Depreradović (1767–1843) dostigao je čin generala konjice, dok je Leonitije Ivanovič Depreradović (1766–1844) bio general-major. Među kasnijim potomcima pominju se i Mihail Nikolajevič Depreradović i Nikolaj Nikolajevič Depreradović, takođe general-majori, kao i Fjodor Mihailovič Depreradović.
Dakle, porodica jednog srpskog oficira koji je polovinom XVIII veka stigao u Rusiju nije nestala sa gašenjem Slavenosrbije. Njeni potomci ostali su duboko povezani sa ruskom vojnom tradicijom kroz nekoliko generacija.
I možda je upravo tu najzanimljivija istorijska ironija.
Pre skoro tri veka Srbi su na ovim prostorima bili graničari Ruske imperije. Danas se na delu istog šireg prostora ponovo vodi rat između Rusije i snaga koje Moskva vidi kao produženu ruku Zapada.
Istorija se, naravno, nikada ne ponavlja potpuno isto, ali ponekad ostavlja neobične tragove, taman koliko da nam, ako se izgubimo i udaljimo od sebe samih, pokaže bar odakle smo došli…
Izvori
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „New Serbia“: https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CN%5CE%5CNewSerbia.htm
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „Sloviano-Serbia“: https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CL%5CSloviano6Serbia.htm
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „Hetman state“: https://www.encyclopediaofukraine.com/pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm
Za dalje istraživanje: Mita Kostić, Nova Srbija i Slavenosrbija; Pavlo Rudjakov, „Serbian Military Settlements of New Serbia and Slavic Serbia on Ukrainian Lands in the 18th Century (Part 1)“, Problems of World History, 2019, br. 9, str. 73–89, https://doi.org/10.46869/2707-6776-2019-9-3.
Ostali članci
RETROVIZOR | Zana Wolf
